top of page

Anthonie Jansz. Van der Croos: een 17e eeuws panorama-landschap


"Op een dinsdagavond in de lente van 2019 kregen de studenten van het hoorcollege ´Kunst en Commercie: Schilderkunst en de markt tussen 1400-1700’ aan de Universiteit Leiden een lijstje met enkele kenmerken hoe je snel en makkelijk Hollandse schilderijen uit de 17e eeuw kan dateren. De strekking van het college was dat Hollandse schilders ondernemers waren en inspeelden op de trends in hun tijd. Artistieke wedijver zette kunstenaars ertoe aan om zich te specialiseren. Een specialisme stelde de kunstenaar in staat om het productieproces in te korten, door bijvoorbeeld nat-in-nat te schilderen, de prijs van een schilderij betaalbaar te houden en tegelijkertijd een hoge kwaliteit te leveren. Ondanks de vele uitzonderingen nam ik vlijtig de bulletpoints in mijn schrift over. Concrete handvaten als deze zijn namelijk zeldzaam op de universiteit. Normaal kijk ik liever dan ik schrijf, maar in dit geval had ik er goed aan gedaan.


Anthonie Jansz. van der Croos, Hollands panorama-landschap met figuren
Voor de restauratie: Anthonie Jansz. van der Croos, Hollands panorama-landschap met figuren, ca. 1650, olieverf op paneel, 9,5 x 20,5 cm.

‘Een romantisch 19e eeuws tafereeltje'


Het was begin juni, een maand na het hoorcollege, en ik had Marktplaats ontdekt. Een week eerder had ik een klein olieverfschilderij gekocht met daarop een zittende dame, waarvan ik toen nog niet wist dat dit een maand later zou worden opgenomen in de catalogue raisonné van de Franse kubist André Lhote. Met goede moed ging ik op zoek naar andere kunstwerken, al dan niet voor de handel of mijn eigen verzameling. Ik opende de app en bekeek de lijst met advertenties ‘aanbevolen voor jou.’ Het algoritme toonde een zigeunermeisje, Herman Brood, Anton Pieck prenten en ‘een romantisch 19e eeuws tafereeltje.’ Ik bekeek de laatstgenoemde advertentie en greep het schriftje van het hoorcollege erbij. De voorstelling van een Hollands landschap was geschilderd met voornamelijk aardse monochrome kleuren, had glooiende diagonale lijnen, een lage horizon en de figuren linksvoor op de heuvel dienden als repoussoir om diepte te suggereren. Boven de figuren kruisten twee lijnen elkaar, dat moeten dan wel vishengels zijn dacht ik. Het houten paneeltje had alle kenmerken van een Hollands schilderij uit de tonale, ofwel monochrome periode omstreeks 1650.


De verkoper zat in België en vroeg een bescheiden bedrag voor dit paneeltje . In het verleden heb ik eerder kunst gekocht uit België dat helaas nooit aankwam in Nederland. Er zitten veel malafide handelaren op internet wat het vertrouwen in deze handelskanalen schaadt. Ik waagde echter de gok, contacteerde de verkoper en het schilderij werd gereserveerd. Het werk had een kolossale lijst dat wel iets weg had van een stokbrood. "Goed stootkussen", dacht ik bij mijzelf.


Twee dagen later kwam het pakketje zowaar aan. Ik pakte het stanleymes, ontdeed het paneel van doeken en bubbeltjesplastic en onderwierp het aan mijn oog. De drager, datgene waarop het schilderij vervaardigd is, was zonder twijfel zeer oud. Aan de randen zag je witte smurrie, een mix van kalk en beenderlijm dat diende als ondergrond. De figuren waren door de tijd heen hier en daar transparanter geworden en de twee vishengels bleken helaas krassen. Ik was overtuigd van de leeftijd, maar had geen idee wie de maker was. Het werk droeg geen signatuur, geheel conform zijn tijd, wat het moeilijk maakte om het aan een kunstenaar toe te schrijven.


Tussen Kunst & Kitsch


Ik besloot Hoogsteder & Hoogsteder in Den Haag te contacteren. Al snel kreeg ik een reactie terug met de vraag of ik het paneel wilde meenemen naar de opnamedag van Tussen Kunst & Kitsch in Nijmegen. Nadat Willem Jan Hoogsteder zijn blik erop had geworpen, verklaarde hij dat het om een werk ging van Anthonie Jansz. van der Croos (Alkmaar ca. 1606 – 1663 Den Haag) dat hij rond 1650 heeft vervaardigd. Van der Croos woonde in Den Haag en was de buurman van Jan van Goyen. Het Museum Bredius heeft twee soortgelijke panelen in de collectie. Dit werk is in één opzicht afwijkend, het is namelijk een panorama-landschap.


Anthonie Jansz. van der Croos, Hollands panorama-landschap met figuren
Na de restauratie: Anthonie Jansz. van der Croos, Hollands panorama-landschap met figuren, ca. 1650, olieverf op paneel, 9,5 x 20,5 cm.

Het paneeltje is gerestaureerd en in een passende lijst gehangen. De vishengels zijn gevuld en geretoucheerd, het oppervlaktevuil verwijderd en het paneeltje gevernist. De kenmerken die ik vernam tijdens het hoorcollege heb ik intussen in mijn hoofd geprent, want je weet maar nooit waar en wanneer je tegen een ‘19e eeuws romantisch tafereeltje’ aanloopt."

Comments


bottom of page